Książański Park Krajobrazowy to ponad 3000 hektarów zróżnicowanego terenu na Pogórzu Wałbrzyskim, gdzie las, skalne wąwozy i przełomowe odcinki rzek tworzą jeden z ciekawszych przyrodniczo zakątków Dolnego Śląska. Park rozciąga się między Wałbrzychem a Świebodzicami, a jego główną atrakcją jest słynny Zamek Książ – trzeci co do wielkości zamek w Polsce. To miejsce, gdzie historia splata się z dziką przyrodą, a spacer leśnym szlakiem może prowadzić równie dobrze do średniowiecznych ruin, jak i do geologicznych osobliwości.

Utworzony w 1981 roku jako jeden z pierwszych parków krajobrazowych w Sudetach, miał chronić najcenniejsze fragmenty pogórza przed nadmierną eksploatacją. I trzeba przyznać, że się udało – dziś to teren, gdzie można przejść kilkanaście kilometrów szlaków, nie natrafiając na żaden większy ślad cywilizacji.

Trzy oblicza Książańskiego Parku

Park podzielony jest na trzy zespoły krajobrazowe, każdy z innym charakterem. Najbardziej znany to zespół książański w centralnej części – tutaj właśnie znajduje się zamek i przepływają przez głębokie wąwozy Pełcznica i Szczawnik. Zbocza dochodzą miejscami do 80 metrów wysokości, a między skałkami prowadzą ścieżki i drewniane mostki zawieszone nad przepaściami.

Zespół dobromierski na północnym zachodzie skupia się wokół sztucznego zalewu Dobromierz o powierzchni kilometra kwadratowego. To dobry punkt wypadowy dla tych, którzy wolą spacery nad wodą niż wspinaczkę po stromych szlakach. W okolicy można też trafić na pozostałości wczesnośredniowiecznego grodziska.

Wschodni zespół lubiechowski to kopulaste wzniesienia i mniejsze potoki – Lubiechowska Woda i Witoszówka. Właśnie tutaj znajduje się Jeziorko Daisy, jedno z najbardziej charakterystycznych miejsc w całym parku.

Zamek Książ i jego okolice

Nie da się mówić o Książańskim Parku bez wspomnienia o zamku, który jest jego centralnym punktem. Masywna budowla góruje nad Pełcznicą, a wokół niej rozciąga się park zamkowy uznany za Sudecki Ogród Dendrologiczny. Rośnie tam prawie 2500 drzew i krzewów reprezentujących ponad 80 gatunków, w tym 130 okazów egzotycznych i 124 drzewa zabytkowe.

Szczególnie efektownie robi się tu wiosną, gdy kwitną ogromne skupiska rododendronów. To zasługa księżnej Daisy, ostatniej arystokratycznej właścicielki zamku, która na początku XX wieku sprowadziła ogrodników z Wielkiej Brytanii i przemodelowała ogrody na angielski styl – naturalny i romantyczny. Rododendrony były jej ulubionymi roślinami i zasadziła ich tu w ogromnych ilościach.

Od zamku rozpoczyna się Ścieżka Hochberów – jeden z najciekawszych szlaków w okolicy. Wiedzie tuż nad Pełcznicą, prowadząc przez Wąwóz Książ, do Starego Zamku Książ (średniowiecznych ruin), obok 400-letniego cisa „Bolko” o obwodzie prawie 3 metrów, przez Łabędzi Staw i nad przepaściami, gdzie drewniane mostki dają niezłą dawkę adrenaliny.

Wąwóz między Szczawienkiem a Pełcznicą to najgłębszy wąwóz wędrowny w Europie. Wędrując jego dnem można natrafić na pozostałości wejść do hitlerowskich sztolni budowanych podczas II wojny światowej – część z nich jest dziś dostępna jako Podziemna Trasa Turystyczna zamku Książ.

Rezerwaty i osobliwości geologiczne

W granicach parku znajdują się dwa rezerwaty przyrody. Pierwszy to „Przełomy pod Książem” – rezerwat leśny chroniący najbardziej malownicze odcinki przełomów Pełcznicy i Szczawnika. Potoki wyżłobiły w górnodewońskich i dolnokarbońskich piaskowcach i zlepieńcach głębokie, kręte jary, a na stromych zboczach rosną grądy z dominacją lipy szerokolistnej i wiekowe cisy przybierające drzewiaste formy.

Drugi rezerwat to „Jeziorko Daisy”, zwane też Jeziorem Zielonym – utworzony w 1998 roku rezerwat geologiczno-leśny. To zalane wyrobisko dawnego kamieniołomu, gdzie eksploatowano dewońskie wapienie rafowe. Woda ma charakterystyczny, intensywnie zielony kolor, a całość otoczona jest lasem. Miejsce jest stosunkowo mało znane i spokojne, co docenią ci, którzy wolą unikać tłumów.

Niedaleko, w Wałbrzychu-Lubiechowie, ukryte w lesie są sztolnie Daisy – jaskinia nad potokiem Lubiechowska Woda. To kolejne z tych miejsc, o których wie niewielu, a które warto odszukać.

Flora i fauna parku

Około 87% powierzchni parku zajmują lasy administrowane przez trzy nadleśnictwa: Jawor, Wałbrzych i Świdnicę. Rośnie tu około 200 gatunków roślin, w tym 29 gatunków chronionych i 19 objętych całkowitą ochroną. Najliczniej reprezentowany jest cis pospolity – wspomniany już cis „Bolko” to najstarszy okaz w Sudetach.

Zróżnicowana rzeźba terenu i urozmaicone warunki mikroklimatyczne stworzyły dobre warunki dla drobnej fauny. Stwierdzono tu 89 gatunków mięczaków, z czego 37 nie było wcześniej znanych z tego terenu. Z większych ssaków można spotkać sarny, jelenie, lisy, dziki, wiewiórki, a także niewielkie stado muflonów.

W tunelach pod zamkiem Książ zimuje osiem gatunków nietoperzy, w tym bardzo rzadki nocek łydkowłosy i nocek Bechsteina. Można tam też spotkać gacka wielkouchego, nocka rudego czy mopka.

Dla kogo jest Książański Park Krajobrazowy

Park sprawdzi się praktycznie dla każdego. Rodziny z dziećmi docenią łatwiejsze trasy wokół Zalewu Dobromierz czy spacery po parku zamkowym między kwitnącymi rododendronami. Miłośnicy historii mają zamek, ruiny Starego Książa i Zamku Cisy, a także ślady po podziemnych tunelach z czasów wojny.

Bardziej wymagający turyści znajdą tu kilkanaście kilometrów szlaków o różnym stopniu trudności, prowadzących przez malownicze wąwozy, z przeprawami po mostkach nad przepaściami. Obserwatorzy przyrody mogą szukać rzadkich gatunków roślin, nietoperzy w tunelach czy ptaków w rezerwatach.

Warto mieć na uwadze, że teren jest dość zróżnicowany – strome zbocza, kamieniste ścieżki, miejscami wymagające odrobiny kondycji i odpowiedniego obuwia. Ale są też łagodniejsze odcinki, więc każdy znajdzie coś dla siebie.

Praktyczne informacje – jak zwiedzać park

Książański Park Krajobrazowy jest dostępny bezpłatnie przez cały rok – jako obszar chroniony nie ma bramek ani godzin otwarcia. Opłaty dotyczą tylko zwiedzania Zamku Książ i Podziemnej Trasy Turystycznej (aktualne ceny biletów najlepiej sprawdzić na stronie zamku, wahają się od kilkunastu do kilkudziesięciu złotych w zależności od trasy).

Najwygodniej dojechać tu samochodem – przy zamku jest duży parking (płatny). Z Wałbrzycha kursują też autobusy komunikacji miejskiej, linia 8 dojeżdża praktycznie pod bramę zamku. Z Wrocławia to około godziny jazdy autostradą A4, ze Świebodzic jeszcze bliżej.

Na podstawowe zwiedzanie okolic zamku ze Ścieżką Hochberów warto przeznaczyć minimum 3-4 godziny. Jeśli planuje się dłuższą wędrówkę po szlakach, z dojściem do Jeziorka Daisy czy Zalewu Dobromierz, lepiej zarezerwować cały dzień. Przez park przechodzi kilka znakowanych szlaków turystycznych – zielony, niebieski, żółty – dobrze oznaczonych na mapach turystycznych Sudetów.

W okolicy działa kilka punktów gastronomicznych, głównie przy zamku i w pobliskich miejscowościach. Latem warto zabrać wodę na szlak, bo na niektórych odcinkach nie ma łatwego dostępu do punktów zaopatrzenia.