W sercu Gór Sowich, pod zboczami góry Włodarz, kryje się największy z udostępnionych turystycznie kompleksów podziemnych projektu Riese. Ponad 3 kilometry korytarzy i hal wydrążonych w twardej skale przez tysiące więźniów w latach 1943-1945 – to miejsce, które do dziś nie zdradziło wszystkich swoich tajemnic. Włodarz to nie tylko lekcja historii, ale też fizyczne doświadczenie tego, jak gigantyczne były plany III Rzeszy i jak tragiczne warunki panowały podczas realizacji tej inwestycji.

Kompleks znajduje się w trudno dostępnym, zalesionym terenie między wsiami Walim, Głuszyca Górna i Jugowice, około 20 kilometrów od Wałbrzycha. Dojazd samochodem nie sprawia większych trudności – wystarczy ustawić w nawigacji „Kompleks Riese Włodarz, Sierpnica”, a przy samym wejściu czeka parking.

Projekt Riese i tajemnica Włodarza

Riese, czyli „Olbrzym”, to kryptonim jednej z najbardziej tajemniczych inwestycji nazistowskich Niemiec. W latach 1943-1945 w Górach Sowich powstało prawdopodobnie siedem kompleksów podziemnych: Włodarz, Osówka, Walim, Rzeczka, Soboń, Gontowa oraz podziemia Zamku Książ. Włodarz był największym z nich.

Do dziś historycy nie są zgodni co do prawdziwego przeznaczenia tych obiektów. Jedni mówią o kwaterze głównej Hitlera, inni o centrum dowodzenia Wehrmachtu, jeszcze inni wskazują na podziemną fabrykę zbrojeniową. Pewne jest tylko jedno – to, co budowano pod zboczem Włodarza, wymagało ogromnych nakładów sił i środków. W czerwcu 1944 roku Albert Speer informował Hitlera, że przy rozbudowie kwatery głównej pracuje 28 tysięcy ludzi.

Oficjalne niemieckie źródła podają, że projekt rozpoczął się jesienią 1943 roku, ale świadkowie wspominają, że pewne obszary wokół masywu Włodarza zostały zamknięte już przed 1943 rokiem. Niektórzy robotnicy przybyli tu nawet w 1935-1936 roku.

Co zobaczysz w podziemiach Włodarza

Zwiedzanie rozpoczyna się przy sztolni numer IV. Już na wejściu widać oryginalne betonowe łuki – tak miały wyglądać sklepienia wszystkich hal na Włodarzu, choć ostatecznie zabezpieczono betonem mniej niż 1% całego kompleksu. Po około 50 metrach zabudowanego korytarza docierasz do wartowni, gdzie przewodnicy rozpoczynają opowieść o historii miejsca.

Wewnątrz czeka siatka korytarzy o łącznej długości 3100 metrów i podziemnych hal, niektóre sięgają nawet 12 metrów wysokości. To robi wrażenie – surowa skała, wilgoć, chłód i świadomość, że wszystko to wykuto ręcznie w nieludzkich warunkach. Niektóre korytarze mają wyższe drugie poziomy połączone małymi szybami. Część kompleksu jest zalana wodą, ale można tam dotrzeć łodzią.

Największą atrakcją jest jedyny w Europie oszalowany korytarz, który pozostaje w niemal nienaruszonym stanie od 1943 roku. Znajduje się pod 50-metrową warstwą skały, a drewno zachowało się dzięki specyficznym warunkom panującym w podziemiach – stałej temperaturze i wilgotności.

Powierzchnia kompleksu – więcej niż tylko sztolnie

Zwiedzanie nie ogranicza się do podziemi. Na powierzchni zachowały się fundamenty maszyn i budynków, zbiorniki wodne, składy materiałów budowlanych oraz betonowe konstrukcje o nieznanych funkcjach. Szczególnie imponujący jest centralny punkt produkcji betonu – stąd dostarczano go w różne miejsca budowy wagonikami i rurociągami.

Przed wejściem do kompleksu znajduje się prawdziwy plac piknikowy z namiotami wojskowymi, stołami turystycznymi i miejscem na ognisko. Zgrabnie przygotowana ekspozycja militarna, tablice informacyjne i małe muzeum z narzędziami oraz materiałami źródłowymi związanymi z budową Riese – wszystko to tworzy przestrzeń, gdzie można spędzić spokojnie pół dnia.

Sieć kolejek wąskotorowych łączyła kompleks ze stacją kolejową w Głuszycy Górnej. W pobliżu sztolni numer 3 funkcjonował obóz AL Lärche, w którym przetrzymywano więźniów – głównie Żydów z Polski i Grecji. Obóz ewakuowano w lutym 1945 roku.

Dla kogo jest Włodarz

To miejsce przemówi do różnych osób. Miłośnicy historii II wojny światowej znajdą tu fascynującą układankę faktów i niewiadomych. Rodziny z dziećmi docenią możliwość połączenia nauki z przygodą – eksploracja podziemi w kaskach to coś, co zostaje w pamięci na długo. Entuzjaści militariów i inżynierii będą zachwyceni skalą przedsięwzięcia i technicznymi rozwiązaniami zastosowanymi podczas budowy.

Trzeba jednak pamiętać o kilku rzeczach. W podziemiach panuje stała temperatura około 8 stopni Celsjusza, jest mokro i ślisko. Ciepłe ubranie i wygodne buty to absolutna podstawa. Zwiedzanie trwa ponad godzinę i wymaga sprawności fizycznej – nie wszystkie fragmenty są łatwo dostępne.

Szlaki wokół Włodarza i kompleks Soboń

Włodarz to nie tylko podziemia, ale też szczyt wznoszący się na wysokość 811 metrów nad poziomem morza. Przez jego wierzchołek prowadzą dwa szlaki turystyczne – czerwony (fragment Głównego Szlaku Sudeckiego) i niebieski. Z formacji skalnej na szczycie rozpościera się widok na Góry Wałbrzyskie.

Popularna trasa wiedzie z Głuszycy przez Przełęcz Marcową. Startując od bezpłatnego parkingu przy Parku Jordanowskim można wędrować malowniczą Doliną Marcową wzdłuż potoku, mijając po drodze kaskadę siedmiu stawów. Te sztuczne zbiorniki powstały na początku XX wieku jako rezerwuar wody dla lokalnej fabryki i są połączone podziemnymi rurami.

Dodatkową atrakcją wędrówek jest kompleks Soboń – kolejny z obiektów projektu Riese, który nie został udostępniony turystycznie. Składa się z trzech sztolni łączących się na swoich końcach, choć jedna nigdy nie została ukończona. Na powierzchni zachowały się liczne pozostałości betonowych budowli. Ścieżka historyczno-przyrodnicza prowadzi przez te miejsca, ukazując skalę inwestycji i sposób, w jaki Niemcy maskowali swoje działania w górskim terenie.

Praktyczne informacje – ceny, godziny, dojazd

Parking: Płatny parking przy wejściu do kompleksu kosztuje 20 zł (dane z 2025 roku). Dla osób wybierających się szlakiem z Głuszycy – bezpłatny parking znajduje się przy Parku Jordanowskim (współrzędne: 50.6852, 16.3731) lub przy ulicy Grunwaldzkiej.

Bilety: W kasie Centrum Muzealno-Turystycznego „Olbrzym” można kupić bilety wstępu do podziemi. Ceny zależą od rodzaju zwiedzania – z przewodnikiem lub samodzielnie. W kasie dostępne są też magnesy, mapy Gór Sowich, widokówki i książki związane z tematyką Riese.

Zwiedzanie: Kompleks jest otwarty dla zwiedzających od 1996 roku. To bardzo popularne miejsce, więc w sezonie trzeba liczyć się z kolejkami do kasy i czasem oczekiwania na przewodnika. Warto przyjechać wcześnie rano lub zarezerwować termin z wyprzedzeniem. Każda grupa otrzymuje kaski w jednym kolorze – ułatwia to orientację w podziemiach.

Dojazd: Samochodem z Wałbrzycha to około 20 km. Z Wrocławia można dojechać koleją do Głuszycy – przesiadka w Wałbrzychu lub bezpośrednie połączenie. Ze stacji w Głuszycy, Głuszycy Górnej lub Jugowicach rozpoczynają się szlaki turystyczne prowadzące do kompleksu. Z Wałbrzycha do Walimia kursuje też autobus miejski linii nr 5.

Czas zwiedzania: Samo zwiedzanie podziemi to ponad godzina. Warto jednak zaplanować więcej czasu na eksplorację terenu powierzchniowego, muzeum i okolic. Z dziećmi można spokojnie spędzić tu pół dnia, łącząc zwiedzanie z piknikiem na przygotowanym placu.

Noclegi: Dobrym punktem wypadowym jest Walim – niewielka miejscowość z historią związaną z projektem Riese. Alternatywą są Jugów, Głuszyca Górna lub Jedlina-Zdrój. W okolicy znajdziesz pensjonaty, gospodarstwa agroturystyczne i kwatery prywatne.

Włodarz to największy udostępniony turystycznie kompleks projektu Riese. Osówka, Walim i podziemia Zamku Książ to kolejne obiekty, które można zwiedzić. Wejścia do pozostałych kompleksów – Soboń, Rzeczka i Gontowa – są zakratowane i niedostępne dla turystów.

Adres: Centrum Muzealno-Turystyczne „Olbrzym”, ul. Górna 71, 58-321 Jugowice