Spacer przez park zamkowy w Książu prowadzi nie tylko do samego zamku, ale też do miejsca, które kryje jedną z najbardziej intrygujących historii tego regionu. Na Topolowej Górce, kilkaset metrów od głównej rezydencji, stoi niewielki barokowy budynek – to Mauzoleum Hochbergów, a pod nim wykuta w skale krypta grobowa rodziny, która przez 400 lat władała tym największym dolnośląskim zamkiem.

Budowla z 1734 roku początkowo służyła jako letni pawilon widokowy. Dopiero w 1883 roku przekształcono ją w kaplicę grobową, a w skale pod nią wykuto obszerną kryptę. To właśnie wtedy Hochbergowie postanowili stworzyć miejsce wiecznego spoczynku dla swojej rodziny. Pierwszą osobą pochowaną w mauzoleum była bezimienna córeczka księżnej Daisy i Jana Henryka XV – dziewczynka przyszła na świat 25 lutego 1893 roku i zmarła zaledwie dwa tygodnie później, nie zdążono jej nawet nadać imienia.

Historia krypty i los szczątków Hochbergów

W podziemnej krypcie spoczęli kolejno: Jan Henryk XI wraz z dwiema żonami – Marią von Kleist i Matyldą, a ostatnią pochowaną tu osobą była słynna księżna Daisy von Pless, która zmarła w 1943 roku. Jej pogrzeb odbył się 3 lipca 1943 roku w prywatnej atmosferze, zupełnie inaczej niż uroczysta ceremonia pogrzebowa jej teścia, księcia Jana Henryka XI, który spoczął tu w 1917 roku z honorami należnymi przedstawicielowi najwyższej niemieckiej arystokracji.

Losy mauzoleum dramatycznie zmieniły się w maju 1945 roku. Gdy do Książa wkroczyła Armia Czerwona, żołnierze splądrowali kaplicę i kryptę, rozbijając trumny ze szczątkami. Sowieci stacjonowali w zamku przez ponad półtora roku, niszcząc wszystko wokół. Jesienią 1945 roku, w wielkiej tajemnicy, wierni służący Hochbergów wynieśli szczątki rodziny książęcej i prawdopodobnie ukryli je na ewangelickim cmentarzu w dzielnicy Szczawienko. Do dziś nie wiadomo dokładnie, gdzie spoczywają.

W krypcie znajdowała się również urna z prochami Fritza (Friedricha von Hochberg), ulubionego szwagra księżnej Daisy. To odkrycie zostało potwierdzone dopiero podczas ostatnich prac badawczych.

Co zobaczysz w mauzoleum i krypcie

Zwiedzanie zaczyna się w górnej części mauzoleum, gdzie zachowały się unikatowe malowidła sklepienne. To freski autorstwa Feliksa Antoniego Schefflera przedstawiające Zamek Książ z czterech stron świata – widoki z XVIII wieku po rozbudowie barokowej. Stiukowa dekoracja ścienna dodaje wnętrzu elegancji i przypomina o pierwotnej funkcji tego miejsca jako belwederu.

Schodząc do podziemnej krypty, można zobaczyć trzy częściowo zachowane sarkofagi księcia Jana Henryka XI oraz jego żon. Są puste – to efekt wojennej tragedii. W krypcie zachowała się także rzadko spotykana platforma służąca do zwożenia trumny podczas ceremonii pogrzebowych. Krypta jest oryginalnie doświetlona przez dziewięć szklanych świetlików wmontowanych w podłogę górnej części budynku, co tworzy niezwykłą atmosferę.

Widoczne są również szczątki sarkofagu bezimiennej córeczki księżnej Daisy – najmniejszego sarkofagu w całej krypcie, który najbardziej porusza zwiedzających.

Renowacja i otwarcie dla zwiedzających

Po wojnie obiekt niszczał przez dziesięciolecia. Dopiero w latach 80. XX wieku zajęto się nim poważniej, a w 1987 roku wpisano go do rejestru zabytków. Kapitalny remont rozpoczęto jednak dopiero w 2014 roku dzięki środkom Ministerstwa Kultury, Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego i Gminy Wałbrzych.

Uroczystego otwarcia wyremontowanego mauzoleum dokonał w 2014 roku książę Bolko von Pless – wnuk ostatnich właścicieli Książa i honorowy obywatel Wałbrzycha. W 2017 roku duchowni katolicki i protestancki poświęcili podziemną kryptę, również w obecności księcia Bolko. Ostatni etap prac – remont krypty grobowej – zakończono w 2017 roku, przeznaczając na to blisko 70 tysięcy złotych. Od tego roku mauzoleum jest regularnie dostępne dla turystów.

Wokół mauzoleum odtworzono historyczne otoczenie obiektu – aleje, nowe nasadzenia azalii i różaneczników zgodnie ze wskazówkami historycznymi. Projekt rekonstrukcji zieleni kosztował 250 tysięcy złotych.

Dla kogo to miejsce

Mauzoleum z kryptą to atrakcja przede wszystkim dla miłośników historii i osób zainteresowanych losami arystokratycznych rodów. Opowieść o Hochbergach, szczególnie o księżnej Daisy – Brytyjce, która wyszła za mąż za księcia pszczyńskiego i pomagała więźniom obozu Gross Rosen – fascynuje zwiedzających. Miejsce ma klimat, którego nie da się doświadczyć w głównym zamku.

Nie jest to jednak typowa rozrywka dla małych dzieci – krypta ma specyficzny charakter, zejście na kilka metrów pod ziemię i atmosfera miejsca pochówku może być dla najmłodszych mało atrakcyjna. Dla starszych dzieci interesujących się historią będzie to natomiast ciekawe doświadczenie.

Praktyczne informacje – ceny, godziny, dojazd

Ceny biletów: Bilet normalny kosztuje 8 zł, ulgowy 5 zł. Bilety można kupić w kasach biletowych w zamku, przed mauzoleum (uwaga – nie ma możliwości płacenia kartą) lub online na stronie bilety.ksiaz.walbrzych.pl.

Zwiedzanie: Mauzoleum można zwiedzać wyłącznie z przewodnikiem. Zwiedzanie trwa około 20-25 minut. Warto wcześniej sprawdzić godziny otwarcia na stronie zamku, ponieważ dostępność bywa sezonowa.

Jak dojechać: Najwygodniej jest wjechać na górny parking (zwany też Parkingiem Głównym) przy zamku. Parkowanie auta osobowego kosztuje 10 zł za dzień. Od parkingu do mauzoleum jest około 300-700 metrów – źródła podają różne odległości, ale spacer zajmuje maksymalnie 9 minut. Droga w parku jest dobrze oznakowana, a mauzoleum widać praktycznie od wyjścia z parkingu.

Ile czasu przeznaczyć: Samo zwiedzanie to około 20-25 minut, ale warto doliczyć czas na spacer z parkingu i z powrotem. Łącznie wystarczy godzina, chyba że planuje się również zwiedzanie zamku – wtedy lepiej zarezerwować cały dzień.

Lokalizacja: Mauzoleum znajduje się na Topolowej Górce, na południowy wschód od zamku, przy południowej bramie parku zamkowego w Wałbrzychu.