Ruiny Zamku Stary Książ to jedno z tych miejsc, które łączą romantyczną atmosferę z autentyczną historią. Położone w sercu Książańskiego Parku Krajobrazowego, na wzgórzu nad przełomem Pełcznicy, stanowią fascynujący kontrapunkt dla swojego słynnego sąsiada – monumentalnego Zamku Książ. Dzieli je zaledwie 700 metrów w linii prostej, ale żeby dotrzeć z jednego do drugiego, trzeba pokonać kilkukilometrowy szlak przez malowniczy wąwóz.

To miejsce ma niezwykłą historię, która od lat intryguje archeologów i turystów. Przez długi czas uważano, że są to wyłącznie sztuczne ruiny z końca XVIII wieku. Dopiero badania archeologiczne wykazały, że pod tym, co widzimy dziś, kryją się fundamenty prawdziwego średniowiecznego zamku.

Historia zamku – od Piastów po romantyczne ruiny

Pierwsze założenie obronne powstało tu już na przełomie IX i X wieku. W XIII stuleciu książę jaworski Bolko I Surowy wzniósł murowany zamek obronny, który miał strzec granic Księstwa Świdnicko-Jaworskiego. Po przejęciu tych ziem przez Koronę Czeską w 1392 roku zamek stopniowo tracił znaczenie. W 1428 roku zdobyli go husyci, a później stał się bazą rycerzy-rabusiów. W 1484 roku został zniszczony, a na początku XVI wieku popadł w ruinę.

I tutaj zaczyna się naprawdę ciekawa część historii. W latach 1794-1797 właściciel Zamku Książ, Jan Henryk VI von Hochberg, postanowił stworzyć wokół swojej rezydencji romantyczny park krajobrazowy. W tamtych czasach panowała moda na tzw. romantyczne ruiny – budowle stylizowane na średniowieczne warownie, które miały zachwycać gości i wprowadzać w klimat dawnych epok.

Hochberg zlecił architektowi Christianowi Wilhelmowi Tischbeinowi przebudowę średniowiecznych murów na gotycką twierdzę. Powstała budowla z bramą ze zwodzonym mostem, dwoma wieżyczkami, fosą i murem obronnym. Co istotne – to nie były zwykłe ruiny do podziwiania z daleka. Zamek miał pełnić konkretne funkcje.

Zamek jako miejsce rozrywki i muzeum

Stary Książ od początku służył jako miejsce przyjęć i rozrywki. Na parterze znajdowała się gospoda dla gości, na pierwszym piętrze urządzono salę rycerską ze zbrojownią. W zamku znajdowały się także sypialnie, kaplica, galeria obrazów i sala reprezentacyjna. Hochbergowie gromadzili tu trofea łowieckie i cenne pamiątki – podobno jednym z eksponatów było łóżko polowe króla Prus Fryderyka Wielkiego.

W zamku organizowano widowiskowe turnieje rycerskie, które cieszyły się ogromną popularnością. Gościli tu najważniejsi goście – car Rosji Mikołaj I, król pruski Fryderyk Wilhelm III, a także John Quincy Adams, syn prezydenta Stanów Zjednoczonych i późniejszy prezydent USA, który w tamtym czasie jako ambasador podróżował po Dolnym Śląsku.

Stary Książ był tak popularny wśród turystów, zwłaszcza kuracjuszy z pobliskiego Szczawna-Zdroju, że specjalnie dla nich urządzono w zamku gospodę. Na pocztówkach z początku XX wieku widać, że miejsce to było utrzymane w świetnym stanie i tętniło życiem.

Zniszczenie i tajemnice wojenne

Latem 1945 roku zamek został podpalony przez wojska radzieckie i spłonął. Mimo pożaru jego stan był wówczas znacznie lepszy niż obecnie. Dalsze zniszczenia miały nastąpić później. Krążą opowieści o tajemniczej eksplozji tuż po wojnie, która doprowadziła do zawalenia się podziemnych piwnic. Według relacji miało tam funkcjonować laboratorium Luftwaffe pracujące nad nowymi rodzajami broni.

Czy to prawda? Trudno powiedzieć. Fakt, że po wojnie stacjonowały tu wojska radzieckie – i nie były to zwykłe koszary. Dolny Śląsk pełen jest takich historii związanych z wojennymi tajemnicami, a okolice Zamku Książ, ze słynnym złotym pociągiem na czele, szczególnie pobudzają wyobraźnię.

Co można zobaczyć na ruinach Starego Książa

Dziś Stary Książ to malownicze, choć mocno zniszczone ruiny. Zachowały się fragmenty głównego budynku z podziałem wewnętrznym, ale brakuje stropów. Z wieży zamkowej ocalały tylko fragmenty. Można zobaczyć dwa renesansowe portale i część muru dawnego ganku prowadzącego do kaplicy, z której pozostały tylko ściany i resztki przykaplicznej wieży.

Ruiny można swobodnie zwiedzać – wstęp jest bezpłatny i dostępny przez cały rok. Warto zejść także do podziemi, choć trzeba zachować ostrożność. Miejsce nie jest zabezpieczone jak typowa atrakcja turystyczna, co dodaje mu autentycznego, nieco dzikiego charakteru.

Za zamkiem znajduje się punkt widokowy na skalnym cyplu, z którego roztacza się przepiękny widok na wąwóz Pełcznicy i monumentalny Zamek Książ po drugiej stronie doliny. To jedno z najlepszych miejsc do podziwiania głównej warowni z dystansu.

Jak dojechać i ile czasu zaplanować na wizytę

Do ruin prowadzi kilka szlaków turystycznych. Najpopularniejszy to zielony szlak – Ścieżka Hochbergów – prowadzący z Zamku Książ. Dystans wynosi około 2 kilometry w jedną stronę. Szlak wiedzie przez malowniczy wąwóz, z drewnianymi kładkami, mostkami i schodami. Jest naprawdę uroczo, choć trzeba liczyć się z tym, że niektóre fragmenty mogą być okresowo zamknięte z powodu prac konserwacyjnych lub zawalisk.

Ważna informacja: W 2023 roku na trasie doszło do zawaliska i fragment od Stawu Łabędziego do ruin jest wyłączony z ruchu turystycznego. Warto sprawdzić aktualny stan przed wizytą.

Alternatywnie można rozpocząć wędrówkę z Palmiarni w Wałbrzychu przy ulicy Wrocławskiej (darmowy parking) i podążać zielonym szlakiem – to około 3 kilometry. Inne opcje to szlaki ze Szczawna-Zdroju, Szczawienka czy Podzamcza.

Wstęp: bezpłatny, cały rok, całą dobę
Parking: najbliższy płatny parking przy Zamku Książ, ulica Piastów Śląskich, lub darmowy przy Palmiarni w Lubiechowie
Czas zwiedzania: same ruiny – 30-45 minut, z dojściem i punktem widokowym – 2-3 godziny

Dla kogo to miejsce i co warto wiedzieć przed wizytą

Stary Książ to świetna propozycja dla osób, które szukają czegoś więcej niż standardowe zwiedzanie. Miłośnicy historii docenią wielowarstwową przeszłość tego miejsca – od średniowiecznej warowni po romantyczne ruiny z XVIII wieku. Fani wędrówek znajdą tu pretekst do przyjemnego spaceru w pięknej scenerii Książańskiego Parku Krajobrazowego.

Rodziny z dziećmi też będą zadowolone – ruiny można swobodnie eksplorować, a dzieci uwielbiają takie miejsca pełne zakamarków i tajemnic. Warto jednak pamiętać, że to nie jest zabezpieczone muzeum, więc trzeba zachować ostrożność, szczególnie przy murach i w podziemiach.

W okolicy ruin znajdują się miejsca do piknikowania i można rozpalić ognisko. Emanuje tu cisza i spokój – zupełnie inaczej niż w gwarnym, pełnym turystów Zamku Książ. Jeśli więc szukacie miejsca na chwilę wytchnienia z widokiem na dolinę, to idealny punkt.

Nie każdy wie, że w toku badań archeologicznych odkryto, iż XIII-wieczny zamek Bolka I Surowego został wybudowany na jeszcze starszym założeniu obronnym. To miejsce było więc ważnym punktem strategicznym przez setki lat – od czasów pierwszych Piastów aż po czasy nowożytne.

Najlepiej zaplanować wizytę w Starym Książu jako część większej wycieczki po okolicy. Warto połączyć ją ze zwiedzaniem Zamku Książ, Palmiarni (zbudowanej dla słynnej księżnej Daisy), Ścieżki Hochbergów i Rezerwatu Jeziorko Daisy. Na wszystko spokojnie potrzeba pełnego dnia, a na sam Zamek Książ z bogatą ekspozycją wnętrz – kolejnego.

Ruiny prezentują się pięknie o każdej porze roku. Jesienią otaczające je bukowe lasy tworzą malowniczą oprawę, zimą miejsce nabiera surowego, tajemniczego charakteru, a wiosną i latem zieleń wąwozu Pełcznicy zachwyca intensywnością kolorów. Nawet w deszczowy dzień ruiny mają w sobie coś magnetycznego – może to echo dawnych czasów, a może po prostu magia miejsca, które pamięta kilkaset lat historii.